Reactor complex van Tsjernobyl

Reactorcomplex van Tsjernobyl

Deze week begon 30 jaar geleden op Oekrains grondgebied in de voormalige USSR de grootste technologische ramp van de mensheid tot nu toe. Door een combinatie van menselijk falen, bizar slechte veiligheidscultuur, dubieus reactor design en communistische doofpot mentaliteit ontplofte reactor 4 van kerncentralecomplex Tsjernobyl tijdens een test en kon daarna nog 9 dagen lang ongehinderd radioactiviteit de wereld in blazen. Anno nu is een gebied van 30 km rondom de reactor nog steeds verboden gebied. Vorig jaar juni nam ik de kans dit unieke gebied te bezoeken. Het is de meest surrealistische plek op aarde die ik tot nu toe heb gezien.

In een onvrijwillig park

De bewaking van de Exclusion Zone stelt weinig voor. Bij de ingang worden onze paspoorten vergeleken met de nummers in een groezelig schriftje dat eerst onvindbaar was. Van een van onze reizigers ontbreekt het nummer maar dat mag na wat discussie geen probleem zijn. We werden vooraf gewaarschuwd dat alle bagage gecontroleerd zou worden en alle huid bedekt moest worden vanwege stralingsgevaar. We zien er niets van terug. Onze gids trekt voor de vorm even een lange broek aan die ze in de bus al weer uittrekt voordat we binnen zijn.

Na het binnenrijden van het gebied verandert het landschap meteen in een bosrijk gebied. De dichte begroeiing staat tot de weg en heeft de zijkanten al weggevreten. Dit moet ooit de belangrijke doorgaande weg van Kiev naar Pripyat zijn geweest maar is nu niet meer dan een onregelmatig landweggetje. Harder dan 20 km per uur gaat het busje niet vanwege de gaten en losliggende stukken wegdek. Het doet me denken aan een Namibische safari maar in plaats van leeuwen spotten, zoeken we nu naar vervallen getuigen van de Koude Oorlog.

Weg in Exclusion Zone

Doorgaande weg in de Exclusion Zone

Pas als we even later uitstappen dringt de kracht van de oprukkende natuur tot me door. In dit stuk ogenschijnlijke wildernis heeft een dorp gestaan. Na honderden meters vanaf de weg, door struiken wadend, zien we de eerste doorgeroeste Lada’s, huisraad en restanten van gebouwen met communistische propaganda. Dit dorpje is vanwege de relatieve afstand tot de reactor pas laat geëvacueerd; De mensen hebben nog jaren in de radioactiviteit gewoond.

In enkele open vlakten lopen roedels honden. Deze nakomelingen van de achtergelaten huisdieren zijn geworden wat hun voorouders ooit waren: niets ontziende roofdieren die aanvallen als ze de kans krijgen. Het is dus zaak om in de groep te blijven. De natuur is de baas in dit onvrijwillige park. Allerlei gemarginaliseerde diersoorten zijn back in business. Wilde beren zijn terug en de zwijnenpopulatie is verzestigvoudigd. Zeldzaam geworden vogels hebben hun broedplaatsen weer terug en zitten overal, inclusief de binnenkant van reactor 4. Het geeft de denken dat flora en fauna beter af is met een nucleaire ramp dan met menselijke aanwezigheid.

Tjernobyl dorp

Overwoekerde dorpsschool op c.a. 20 km van ground zero

Hotspot hunting

Maar helemaal leeg is het gebied niet. Rond het reactorcomplex wordt nog steeds gewerkt aan het ontmantelen van de reactoren. Het dorpje Tsjernobyl, waar we zullen overnachten, is weer half bewoond, zij het uitsluitend door medewerkers van het reactorcomplex en naar schatting nog zo’n 200 samosely – illegale terugkeerders. Wegens de straling mag men maar 15 dagen per maand in het dorp blijven, maar niemand houdt zich eraan. Bang van straling is hier niemand. En ik kan ze geen ongelijk geven: Terwijl wij ons in 1986 druk maakten om straling in spinazie werkte men hier dag en nacht in het opruimen van nucleair puin, zonder serieuze bescherming .

Het levende deel van het dorpje bestaat uit kazernes, barakken, een monument, een kerkje en een drankwinkel. Rond het kerkje is de straling het laagst. Volgens ingewijden komt dit door de hand van God. Hij zou de heilige grond hebben willen beschermen. Volgens een klant in de drankwinkel komt het door de wijn. Hij koopt een fles en krijgt hem ongevraagd zonder kurk mee. Wijn is de beste bescherming tegen straling, verzekert hij ons. Het is duidelijk dat de man erg veel straling heeft te bestrijden. Het is 11 uur in de ochtend.

Tsjernobyl barak

De barak in Tsjernobyl dorp, waar we overnachten

Toch is het gebied grotendeels opvallend schoon. Zelfs als we de beruchte 10 km zone binnenrijden. In deze binnenzone zijn alle vormen van langdurig verblijf verboden. We rijden over lege wegen afgezet met bordjes die waarschuwen voor radioactiviteit. Sporadisch worden we gepasseerd door een truck met Oekrainse militairen. Op weg naar ground zero piept mijn geigerteller geruststellend weinig: 0,15 microsievert. Dat is vergelijkbaar met Kiev of Amsterdam. Tot aan Kopachi op 2 km van de reactor blijft dat zo.

Pas als we uitstappen worden we geconfronteerd met de hardnekkigheid van radioactiviteit. Onze gids Natalya laat ons zien hoe je radioactieve hotspots vindt en wijst naar mos en opgedroogde plassen water. Elke stap dichterbij gaat de radioactiviteit omhoog tot alarmerende waarden van 20-50x normaal vlakbij de bron. Cesium-137 is de grote boosdoener. Deze radioactieve isotoop van dit alkalimetaal heeft een halfwaardetijd van 30 jaar; Erger nog is dat het hydrofiel is en daarmee via zoutverbindingen in de waterhuishouding terecht komt. Zonder Cesium-137 zou het gebied met een paar voorzorgsmaatregelen al lang veilig bewoond kunnen worden.

Kerncentrale Tsjernobyl overzicht

vnlr de New Safe Confinement, Reactor 4 (linker schoorsteen), 3, 2, 1

Reactor 4

Na nog wat flauwe S-bochten verschijnt de kerncentrale in volle glorie aan de horizon. Over de hele breedte, alsof het doek van een theaterpodium zich opent. Het is een iconisch moment. Het beeld dat ooit maanden lang het nieuws domineerde als protagonist in een waar gebeurd verhaal over een zwarte wereld, het beeld dat stond voor een van de vele dieptepunten van de jaren ’80 en het Stunde Null werd van het 21e eeuws milieubewustzijn; Dat beeld staat nu voor me maar dan in een oude milde en twijfelende versie. Alsof het de boze buurman is van wie je als kind ooit bang was maar nu voor je staat, als een oude fragiele man, vragend om compassie. Vragend om vergeving, wellicht.

Links passeren we een betonnen bunker. Hierin heeft Frankrijk in de jaren ’90 afgewerkte nucleaire brandstofstaven gedumpt voor een paar fooien aan het (toen ook al) failliete Oekraïne. Rechts staat een kilometerslange betonnen muur met prikkeldraad. Hier mogen we absoluut niet fotograferen. De geigertellers gaan in alarm. Hierachter bevindt zich iets dat duidelijk niet mag bestaan. Volgens internet geruchten is het de vehicle graveyard: Een terrein vol afgedankte voertuigen die gebruikt zijn bij de reddingsoperaties in de eerste dagen en dus extreem radioactief zijn. Volgens internationale verdragen zouden ze allang begraven moeten zijn maar dat lijkt niet te zijn gebeurd.

Reactor 4

Reactor 4

Uit de verte hoor ik slierten geluid van bouwwerkzaamheden. Verder alleen de vogels in de frisse Oekrainse juni zon. Ik sta 200 meter van de ontplofte reactor. Dichterbij mag niet. Hij staat er slecht bij. Delen van het dak van de sarcofaag, die radioactiviteit binnen moet houden, zijn provisorisch dichtgelast. Vogels vliegen in en uit. Een groot stuk anderskleurig beton verraadt nog het gat in de wand waar ooit de eerste wolk radioactief waterdamp zich aan de wereld openbaarde.

Zelfs hier valt de gammastraling mee; Maar ik sta dan aan de kant waar de wind die fatale nacht niet overheen waaide. Het bouwgeluid komt van de New Safe Confinement. Deze 235 meter hoge koepel moet het definitieve sluitstuk worden van het 30 jaar durende drama. Via rails wordt het gevaarte straks in eens over de gehele reactor geplaatst en met zijwanden hermetisch afgesloten. In 2017 is hij gereed. Daarmee wordt het theaterdoek voorgoed gesloten. Van de reactor zullen we nooit meer iets zien.

Rudi Lis

Waarschuwingsbordje op 500m van de meest radioactieve plek op aarde ooit.

De brug des doods

De milieuproblemen bevinden zich aan de andere kant. Via een open terrein met onduidelijke industrieel schuurtjes, hekken en afval komen we bij de geigertellerbocht. Stoppen is hier verboden. Hier zijn de hoogste stralingsniveaus ooit gemeten in de buitenlucht. Onze geigertellers geven 30 jaar na dato nog bijna 100x de maximaal toelaatbare waarden, terwijl we in de bus zitten met ramen dicht. Deze weg naar Pripyat is binnen het gebied waar de eerste radioactieve wolken overheen waaiden. Hier ligt ook het “Rudii Lis”, het bos dat door de extreme straling de dagen na de ramp rood kleurde en stierf. Het bos is tot de laatste struik gekapt en begraven maar de wortels van de nieuwe bomen brengen radioactieve deeltjes terug naar de oppervlakte.

Direct na de bocht rijden we Pripyat binnen bij de brug des doods. Bij deze spoorbrug stonden bewoners van de stad tijdens de rampnacht naar de brandende centrale te kijken zonder besef van gevaar. Het moet een prachtige visuele show gezicht geweest zijn met rode en blauwe vlammen van door radioactiviteit geïoniseerd stikstof en zuurstof. Maar wie in de vroege uren van die zaterdag hier stond absorbeerde in een kwartier meer straling dan een mens normaliter in een heel leven. Van deze eerste getuigen is niemand meer over.

Bij de bebouwde kom staat een slagboom, bewaakt door een man in militair uniform en zichtbaar alcoholprobleem. Hij zit er de hele dag en heeft een overzichtelijke baan. Hij past uitstekend in deze postapocalyptische wereld. We zijn de enigen in de stad. Pripyat is the perfect storm van abandon buildings, communistische cult en nucleair ramptoerisme. We bezoeken alle highlights zoals het ziekenhuis, kermis, zwembad, cafe, wapenfabriek, theater en kazerne.. Een zaklamp is een must om niet op radioactieve roestige spijkers te trappen.

Gang in ziekenhuis van Pripyat

Gang in ziekenhuis van Pripyat

Pripyat 30 jaar later

Maar in het ziekenhuis besef ik een nieuw gevaar. Bij het klimmen naar het dak trek ik een grote plaat grijs asbest stuk. Als ik de desintegrerende plafonds en de stofhopen bekijk weet ik dat de geigerteller mij hier niet gaat helpen. Ik heb hem overigens in de bus laten liggen en ik blijk niet de enige. Angst voor radioactiviteit is inflatoir; Ik begin de Oekrainse mentaliteit steeds beter te begrijpen. Natalya geeft het goede voorbeeld. Ze houdt haar geigerteller bij een brandweerhelm van het eerste uur en pakt daarmee in een halve minuut evenveel straling als een week in Kiev. Dat doet ze altijd als ze toeristen rondleidt. Ook over asbest maakt ze geen zorgen, want “We Ukrainians are healthy people”. Ik denk aan de man bij de slagboom.

Met de laatste inwoner is ook het laatste restje beschaving uit de stad verdwenen. Na 30 jaar diefstal en vandalisme zijn alle radiatoren verdwenen en in Kiev op de zwarte markt verkocht. Een weinig geruststellend idee. Ramen en deuren zijn niet alleen opengezet om radioactiviteit te laten ontsnappen maar ook moedwillig ingegooid. Objecten zijn verplaatst om ze fotogenieker te maken. De Exclusion Zone wordt geteisterd door onbevoegde toegang en criminaliteit. De Oekrainse overheid heeft de middelen niet om het gebied goed te controleren. Dat de zone grenst aan Wit Rusland helpt ook niet mee. De meest mobiele en waardevolle zaken zijn als eerste gestolen. Zo zijn vanaf de jaren ’90 bijna alle rijdende auto’s uit het gebied gejat. Daarvoor speelde het probleem nog niet omdat autodieven dood van de straling in de auto’s werden aangetroffen al voordat ze de Exclusion Zone konden uitrijden.

Zwembad Azure Pripyat

Zwembad Azure (grote bad)

Als we ‘s avond de 10 km zone uitrijden worden we streng gecontroleerd, is ons verzekerd. Het met dubbele hekken uitgevoerde checkpoint wordt bewaakt door gewapende militairen. We moeten uitstappen. Terwijl het voertuig wordt gecontroleerd moeten wij door een ruimte met detectoren lopen maar niemand controleert of we dat ook doen. Achter ons loopt reactorpersoneel om de detectoren heen. Een van hen kijkt ons aan met zo’n typische Oost Europese samenzwerende grijns.

In de naar verzadigd frituurvet ruikende kantine van onze barak in Tsjernobyl loopt het al spoedig uit de hand. Het nihilisme van de dag gecombineerd met de door de crisis spotgoedkoop geworden Oekrainse sterke drank is een explosief mengsel. Wanneer de Canadezen in ons gezelschap zich verzekerd hebben dat een halve liter vodka niet 60 maar 16 (‘one six??’) grivna kost, gaat het bacchanaal in volle passie los. Het reactorpersoneel doet uiteraard vrolijk mee. De verhalen over de dagelijkse praktijk in het dorp en rond het reactorcomplex zijn unprintable. Dat de barak om ‘s avonds hermetisch wordt afgesloten van de buitenwereld en de bar om 10 uur sluit is geen belemmering. Door de lage grivna is het personeel voordelig om te kopen voor wat extra flessen drank uit de voorraad.

Reuzenrad Pripyat

Het infame reuzenrad op het centrale plein van Pripyat. Opgezet voor de 1 mei viering en derhalve nooit gebruikt.

Postnucleaire horrorbeelden

De avond eindigde zoals dat soort avonden altijd eindigen. Dat geldt echter niet voor mijn verblijf. Een vraag die me bezighoudt is hoe het gebied er over nog eens 30 jaar uit zal zien. Maar mijn belangrijkste vraag is of we het gevaar van kernenergie op waarde schatten. Gezien de omvang van de ramp, waarbij werkelijk alles fout ging wat fout kon gaan en daarmee nauwelijks te evenaren is, valt de schade relatief mee. Althans zo lijkt het.

Het aantal directe slachtoffers ligt tussen 31 en enkele honderden, afhankelijk van de definitie. Het aantal extra doden op lange termijn wordt in officiele rapporten wordt gesteld tussen 4000 en 25.000. IAEA kwam in 2005 met het getal van 4000 en dit is inclusief extra kindersterfte door schildklierkanker (maar gecorrigeerd voor schildklierkankergevallen bij natuurlijke achtergrondstraling) Greenpeace komt met >120.000 extra doden jaarlijks maar dit onderzoek is niet peer-reviewed en corrigeert niet voor natuurlijke sterfte (waarmee zo ongeveer het hele sterftecijfer van de regio aan de ramp wordt toegeschreven).

School 3 Pripyat

Klaslokaal van School 3

Ook de postnucleaire horrorbeelden van misvormde kinderen en dieren hebben alleen betekenis als we ze vergelijken met dezelfde geboortedefecten in niet besmette gebieden die verder overeenkomstig zijn. En hoe is het verschil in prevalentie  van deze defecten in 1986 vs 2016? Wat wel zeker is dat Tsjernobyl nu veel minder slachtoffers maakt dan in 1986 werd voorspeld. De LNT hypothese (lineair, no threshold), ontwikkeld in de nucleaire begintijd na Hiroshima, waarbij elke blootstelling aan straling per definitie als schadelijk voor de gezondheid wordt beschouwd is door Tsjernobyl achterhaald. En dat is goed nieuws voor de betrokkenen. Voor een gezondere risicoperceptie over kernenergie en achtergrondstraling zou het goed zijn dat dit meer aandacht krijgt.

Thorium als nieuwe brandstof?

Dit nieuws wil nog niet tot het collectieve bewustzijn doordringen. Dat is schadelijk een beter milieu begint bij de ratio in plaats van emotie. Zolang er anti kernenergie maatregelen worden genomen die per saldo meer vervuiling en slachtoffers eisen is dat geen vooruitgang. Probleem is dat de getallen deels gebaseerd zijn op 30 jaar ervaring. Voor de langere termijn moeten we het doen met extrapolatie. Verder is het meeste onderzoek gedaan op Oekrains grondgebied terwijl 2/3e van het vervuilde oppervlak in Wit Rusland ligt. Dat land laat onafhankelijk onderzoek niet toe.

Toch zou ik gaan, met reserve,  voor een grotere rol voor kernenergie in de milieuvraagstukken van deze eeuw. Zeker zolang we nog niet beseffen dat veel problemen met het milieu zijn terug te voeren tot overbevolking. De ideale energiebron is het niet maar zolang de alternatieven vervuilender, te duur of niet uitontwikkeld zijn is dit het minst slechte alternatief. Bedenk dat de stand van veilige kerntechnologie van nu heel wat verder is dan die van de Sovjet Unie in de jaren ’80 en we misschien straks U-235 als brandstof kunnen vervangen door Th-232. Even wat Thorium commodities kopen dus.

Exclusion Zone 10km checkpoint

Het 10 km checkpoint. Deze detecteren kun je bypassen, wat bijna iedereen doet.

De volgende middag rijden we terug naar Kiev. Voordat we de Exclusion Zone verlaten, nemen we afscheid van Natalya. Officieel is ze hier tijdelijk maar heeft al besloten nooit meer weg te gaan. Ze is voor eeuwig verbonden aan het gebied. Haar plaats naast de chauffeur wordt ingenomen door een oudere vrouw uit hetzelfde woonblok. Ze heeft appels bij zich. Omdat we geen Engelssprekende gids meer hebben en ik de enige van de reizigers ben die wat Russisch spreekt word ik als vanzelfsprekend in het gesprek betrokken. De vrouw krijgt van de chauffeur een lift naar het station van Kiev om haar zoon op te halen. Hij vecht in de Oekrainse burgeroorlog en is in het jaar aan het front totaal veranderd. Ze maakt zich zorgen over hem en de hoeveelheden slachtoffers die vallen. Ik kan niet anders dan beamen. Ze biedt me een appel aan. Teelt uit eigen tuin, zegt ze trots. Ik aarzel even. Zij ziet het. Ik denk aan wat ze zojuist zei over het front. Ik neem de appel aan.

Pripyat

Overzicht van Pripyat Centrum. Op de achtergrond de kerncentrale