Er was de laatste tijd nogal wat te doen geweest om de toetreding van Ybo Buruma in de Hoge Raad. Zijn PvdA lidmaatschap en zijn eerdere vergelijking van Wilders met Mussolini zou onafhankelijkheid in de weg staan, aldus de PVV. Buruma besloot vervolgens zelf om zijn PvdA lidmaatschap op te zeggen om zo de schijn van partijdigheid te vermijden. Hij had beter gewoon lid van de PvdA kunnen blijven.

Objectieve mythe

Buruma licht zijn gratuite beslissing als volgt toe: “Er zijn nu misschien wel anderhalf miljoen mensen die denken dat ik geen goed recht over ze spreek omdat ik bij de PvdA ben. Dat wil ik niet”. Een zinloze redenering en dat al afgezien van het feit dat hij de gedachten van anderhalf miljoen mensen niet kan beïnvloeden. Buruma is niet onafhankelijk of onpartijdig; Hij kan dientengevolge niet objectief recht spreken en daar kan hij zelf weinig aan doen.

De redenering van Buruma over de onafhankelijkheid van rechtspraak, en waarschijnlijk iedereen die gelooft in objectiviteit, gaat ongeveer als volgt: Mensen hebben hun eigen (politieke) opvattingen en waardenstelsels die bepalen hoe ze leven en hoe ze tegen de wereld aankijken. Echter op het moment dat een rechter het hof betreedt en zijn vak moet uitoefenen is hij in staat zijn hele wereldbeeld opzij te schuiven en beroepshalve in staat volledig objectief en bewust naar een relaas te luisteren, de feiten te wegen en een afgewogen en rationele beslissing te nemen. Na de zitting in de auto naar huis sluit hij de luiken van objectiviteit en rijdt hij zijn privé wereld met persoonlijke constructen weer in.

Vooroordelen

Vervelend voor iedereen die dit graag gelooft, maar van deze maakbare gedachtegang over objectieve menselijke oordeels- en besluitvorming hebben neurobiologen al lang gehakt gemaakt. Mensen nemen per definitie subjectief waar en hebben dat zelf niet door. Iemand die beweert objectief te zijn en te kunnen handelen, zoals beschreven in de alinea hierboven kan zich vermoedelijk direct melden bij de faculteiten neurobiologie en psychologie, want hij is de evolutie tienduizenden jaren vooruit.

De werkelijke oordeelsvorming van mensen speelt zich af in het onderbewuste en wordt niet gevoed door feiten, maar door eerdere (eveneens subjectieve) ervaringen, of negatiever geformuleerd: vooroordelen. Dit speelt zich allemaal razendsnel af in het onderbewustzijn. Vervolgens staat men alleen nog open voor indrukken die deze vooroordelen bevestigen. Het bewustzijn creëert naderhand de illusie van de bewuste keuze. Als jij wordt afgewezen bij een sollicitatie ligt dat niet aan dat ene papiertje dat je miste, maar aan het feit dat jij op de ex lijkt van die ene P&O adviseur. Zij heeft in een split second haar oordeel over jou al gevormd, maar heeft dat zelf niet door. Het hele idee van bewuste oordeelsvorming en daarmee zelfbeschikking is een mythe. Ook voor rechters. Of die nou lid zijn van de PvdA, de PVV of de bond van wetsovertreders.

Consequenties

Dit klinkt wellicht cynisch of deterministisch en daarom willen we het eigenlijk niet horen. Het was ook daarom dat Jelle Brandt Corstius in zomergasten het gesprek met Dick Swaab snel een andere kant op stuurde toen hij droogjes zei, dat besluiten die we nemen al seconden voordat we het doorhebben in de hersenen kunnen worden waargenomen. Maar in rechtspraak gaat het er niet om wat we graag willen horen, maar om waarheidsvinding en neutrale oordeelsvorming.

Willen we met de wetenschap uit de neurobiologie een betere rechtspraak bereiken, dan is er geen plaats voor futiliteiten als een PvdA lidmaatschap, maar is het tijd voor een algehele herbezinning. Je zou je moeten afvragen hoe je zo objectief mogelijke uitspraken kunt krijgen met mensen die per definitie subjectief zijn. Daarbij kun je denken aan een systeem waarbij een collectief van rechters de beslissingen neemt, dat zorgvuldig gewogen is. Daarbij kan het juist van belang zijn dat je publiekelijk bekend is wat iemands overtuigingen zijn, zodat ook de buitenwacht kan vaststellen dat er alles aan wordt gedaan om subjectiviteit uit te bannen.

D66

In die context is het dus juist belangrijk wat de overtuigingen van de rechterlijke macht in haar geheel zijn in plaats van een lidmaatschap van een individu. Zo blijkt uit een enquete van SSR, dat rechters in opleiding (RAIO’s) massaal D66 stemmen. Wie een objectieve rechtspraak voorstaat zou zich veel meer zorgen moeten maken om de invloed van deze politieke overtuiging, dan om een PvdA-lidmaatschap van een enkel lid van de Hoge Raad.

Ybo Buruma